گذری بر تاریخ فرهنگ و هنر عاشورایی عصر قاجار - مهنوش غفوریان
از منظر تحولات فرهنگی و اجتماعی، عصر قاجار را می توان یکی از مهم ترین و در عین حال جذاب ترین ادوار فرهنگی و تاریخی ایران دانست. ایرانِ عصر قاجار همواره بین دو قطب <<سنت>> و <<تجدد>> در نوسان بود. تغییرات و دگرگونی های اجتماعی و سیاسی، خود موجب تحولات فرهنگی گردید، همچنان که برقراری ارتباط با کشورهای اروپایی تأثیرات فراوانی بر فرهنگ و هنر ایران زمین گذاشت.
نقاشی ایرانی نیز در این دوره شاهد و تجربه گر تنوع و تحولات سبکی بسیاری بود، به گونه ای که چگونگی و چراییِ این جریان پیوستۀ تغییر و دگرگونی در سال های گذشته همواره جزو مباحث و موضوعات مطالعاتی تاریخ نگاران و پژوهشگران هنر بوده است
.
<<هنر نقاشی دورۀ قاجار را می توان در دو گروه کلی" اشرافی" و " عامیانه" مورد بررسی قرار داد؛ نقاشی اشرافی شامل پیکره نگاری درباری، تصاویر نسخه های خطی، نقاشی های روی کاشی در تزیینات کاخ ها و مانند آن است و نقاشی عامیانه شامل نقاشی قهوه خانه ای یا عنوان جدید آن خیالی نگاری، تصویرسازی کتاب های چاپ سنگی، نقاشی کاشی های سردرِ حمام ها و اماکن عمومی و نقاشی های دیواری در امام زاده ها و مکان های عمومی مشابه>> است (افشار مهاجر، 1384: 61).
در این بین، نقاشی خیالی نگاری بسیار متأثر از جریانات فرهنگی دوران خود همچون رواج کتب تصویری چاپ سنگی، نقالی و روضه خوانی و دیگر تحولات فرهنگـی- اجتماعی ای بود که به واسطۀ انقلاب مشروطه جامعۀ ایران را پی در پی با آزمون ها و تجربه های نوظهور مواجه می ساخت.
از جملۀ این جریانات، باید به آداب سوگواری امام حسین (ع) در دورۀ قاجار و شکل گیری نمایش آیینیِ تعزیه اشاره کرد. این نوع از نمایش نیز همچون دیگر شاخه های هنر، چندان از تأثیر تئاتر اروپایی برکنار نبود. حمایت دربار از برگزاری این مراسم و ساخت تکیۀ دولت برای اجرای آن، موجب محبوبیت و رونق این مراسم در این دوران شد و به آن جنبۀ رسمی و عمومی بخشید. آنچه در توجیه رویکرد و اقبال دربار قاجار به نمایش تعزیه و دیگر نمونه های فرهنگ و هنر مذهبی قابل ذکر است، تلاش برای مشروعیت بخشی به حکومتی است که تبلور باورها و اعتقادات خود را در هنر مذهبی می یابد.
این گونه بود که اعتقادات مذهبی مردم از جایگاه باورهای ذهنی آنان به صحنۀ دیداری و شنیداریِ نمایش در آمد و مورد استقبال اقشار مختلف جامعه قرار گرفت؛ ضمن آنکه وجود موسیقی، حرکت، شعرخوانی مذهبی و نوحه سرایی نیز هیجان و جاذبۀ ویژه ای به این نوع از نمایش می بخشید.
جاذبۀ بصری صحنۀ نمایش تعزیه در خیالی نگاری هایی که با مضمون عاشورا تصویر شده اند، جلوه گر است. در این دوران، نقش پردازیِ مذهبی مانند ترسیم شمایل های معصومین و بیش از همه تصاویر مربوط به واقعۀ عاشورا بر روی پرده های بزرگ به شیوۀ نقاشی عامیانه رونق گرفت. از این سبک از نقاشی با عنوان پرده تعزیه در زیرمجموعۀ سبک نقاشی قهوه خانه ای یا خیالی نگاری تعبیر می شود.
تفاوت هنر ديني و هنر مذهبي از دیدگاه فرهنگ شناسی
بسياري از پژوهش گران سنت گرا نظير بوركهارت ، سيد حسين نصر، شوآن و دیگر سنت گرایان کوشیده اند درخصوص هنر اسلامي و ابعاد آن تعاريف دقيق و جامعي ارائه دهند. در اين پژوهش از تعاريف فلسفي هنر و حكمت اسلامي از منظر فلاسفۀ سنت گراي غربي و شرقي صرف نظر كرده، و با ديدگاه جامعه شناسي فرهنگي تنها به تفاوت هاي هنر ديني و هنر مذهبي بر پايۀ زیبایی شناسی هنر سنتي كه اصل آن بر تكرار است مي پردازیم.
بر اين اساس و براي روشن شدن تفاوت هاي اين دو هنر به تفاوت مفهوم فرهنگ و تمدن از منظر نوربرت الياس جامعه شناس آلماني اشاره مي كنیم و ويژگي هاي هنر اسلامي را معادل مفهوم تمدن و ويژگي هاي هنر مذهبي را معادل مفهوم فرهنگ در اين تعريف در نظر مي گيریم.
دكتر چنگيز پهلوان در كتاب خود با عنوان فرهنگ شناسي،گفتارهايي در زمينۀ فرهنگ و تمدن؛ به تفاوت مفهوم فرهنگ و تمدن از ديدگاه نوربرت الياس جامعه شناس آلماني اشاره مي كند و چنين می نویسد: <<تمدن، معرف يك روند يا دست كم معرف سرانجام يك روند است، مدام به پيش مي رود... [اما اصطلاح فرهنگ] جهت حركت متفاوتي دارد: مرتبط مي شود با فرآورده هاي انسان كه همچون شكوفه در كشتزارها حضور دارند؛ به صورت آثار هنري، كتاب ها، نظام هاي ديني يا فلسفي كه نمايانگر خصوصيات مردمي معين به شمار مي روند. از اين رو اصطلاح فرهنگ خصلتي محدودكننده دارد... مفهوم تمدن تا حدودي تفاوت هاي ملي ميان ملت ها را محو مي كند، بر آنچه كه وجه مشترك همۀ انسان هاست يا بر آنچه كه بنا بر احساس كساني كه به آن تمدن تعلق دارند مي بايست وجوه مشترك به حساب آيد، تأكيد مي نهد... در مقابل مفهوم فرهنگ تفاوت هاي ملي و ويژگي گروه ها را به خصوص برجسته مي سازد... در مقابلِ كاركرد مفهوم تمدن كه كاركردي است شامل گرايش هاي مستمر توسعه طلبانۀ گروه ها و ملت ها... در مفهوم فرهنگ، خودآگاهي ملتي تبلور پيدا مي كند كه همواره مي بايست از خود بپرسد: <<خصوصيت و ويژگي ما در چيست؟>>؛ ملتي كه مي بايست مرزهايش را در جهات گوناگون از نظر سياسي و معنوي بجويد و تحكيم كند. جهت حركت مفهوم فرهنگ، تمايل آن به مرزبندي، به تشخص و به تثبيت تفاوت هاي گروهي است>> (پهلوان، 1382: 29و30).
با توجه به اين تعاريف، هنر اسلامي هنر سرزمين هايي را كه اسلام به آن نفوذ كرده در بر مي گيرد و به نوعي هنر تمدن اسلامي است كه عناصر واحدي با توجه به خصوصيات دين اسلام دارد (همانند هنرهای ظریف و تزیينات وابسته به معماري مساجد).
اما هنر مذهبي همانند نقاشي عاشورايي سبك خيالي نگاري (از آنجا كه تحت تأثير هنر سنتي تصويرگري ايراني است كه خود تحت تأثیر و تأثر هنر ملت ها و جوامع ديگر است و مي شود آن را در زمرۀ هنر ايراني اسلامي معرفي كرد) متعلق به مردمي معين است كه براي آنان هويت و متمايزبودن اهميت دارد و در اين هنر، هويت ملي و اساطيري خویش را با هويت مذهبي پيوند می دهند؛ براي نمونه در آثار حماسي خيالي نگاري، بر روي پرچمی که رستم در دست دارد، آيه اي از قرآن نوشته شده است. هنر مذهبي ويا سبك خيالي نگاري در زماني كه در ايران از انقلاب مشروطيت به اين سو مسألۀ هويت ملي مذهبي به شيوه هاي گوناگون مطرح بوده است، به اوج شکوفایی و اقبال خود مي رسد.
البته تفاوت معنايي اين گونه مفاهيم از نظر كساني كه تجربيات مشتركي در يك سرزمين دارند معنايي ژرف دارد.
روضه خواني
كمال الدين حسين سبزواري متخلص به كاشفي و معروف به حسين واعظ متوفي به سال 910 هـ . يكي از شخصيت هاي بسيار معروف قرن دهم است (محجوب، 1387: 1233).<<وي دو سال پیش از مرگ خود کتاب روضة الشهدارا تألیف کرده كه در آن زمان تنها كتاب جامع ذكر مقاتل و مصايب امام حسين (ع) و ديگر وقايع مذهبي شيعيان بوده است. سال تأليف كتاب يك سال پس از رسميت يافتن دولت صفوي و جلوس شاه اسماعيل و اعلام مذهب شيعۀ اثني عشري به صورت مذهب رسمي دولت ايران است. اين حادثه به توفيق بي نظير روضةالشهدا كمك بسيار كرد>> (همان:1234).
<<پس از آن شيعيان ایران در ايام عزاداري و روزهاي جمعه در مجلسي فراهم مي آمدند و كسي كه صدايي خوش داشت كتاب روضة الشهدا را به دست مي گرفت و مي خواند و ديگران مي گريستند. چنين مجالسي به <<روضه خواني>> يعني انجمن هايي كه در آن روضة الشهدا خوانده مي شد معروف گرديد.پس از روضة الشهداكتاب هاي ديگري در عصر قاجاربا موضوع مقاتل تأليف شد كه مهمترين آن ها طوفان البكاء معروف به جوهري و اسرارالشهاده است>> (همان:1235). روضه خوانان روش روضه خواني خود را هماهنگ با فرهنگ عصر خويش تغيير مي دادند و منبع روضه هاي خود را نيز عوض مي كردند و در تكميل اجراي مراسم روضه خواني می کوشیدندتا بتوانند رضايت مخاطبان خود را به دست آورند. در اين روند، پرده هاي مربوط به روضه خواني كه اكثراً وقايع عاشورا بر روي آن ترسيم شده بود و در مكان هاي عمومي نصب می شد، به اجراي مراسمي پرشورو برانگيختن احساسات مخاطب آن كمك مي كرد. ( تصویر 2-10)
نمايش تعزيه
<<شبیه گردانی>> يا <<شبيه خواني>> يا <<تعزيه>> نمايشي بوده است در اصل بر پايۀ قصه ها و روايات مربوط به زندگي و مصایب خاندان پيامبر اسلام و خصوصاً وقايع و فجايعي كه در محرم سال 61 هجري در كربلا براي امام حسين و خاندانش پيش آمد>> (بيضایي،1390: 113).
<<در تاريخ ابن كثير شامي آورده شده كه معزالدوله احمد بن بويه در بغداد در دهۀ اول محرم امر كرد تمامي بازارهاي بغداد را بسته، سياه عزا پوشيدند و به تعزيۀ سيدالشهدا پرداختند>> (همان : 115).
اعتقاد عمومي بر آن است كه اشعار داستاني روضه خواني عمدتاً برگرفته از كتاب روضۀ الشهداست و با الهام از وقایع مندرج در این کتاب به صورت نسخه هاي نمايش تعزيه درآمده است. [3]
دكتر محجوب در مقالۀ خود با عنوان <<تأثير تئاتر اروپايي و روش هاي نمايشي آن در تعزيه>> اشاره داشته است كه کوچک ترین اثري از تعزيه و تعزيه نامه در عصر صفوي نمی توان یافت. بر اساس نظر ایشان، <<مايه ها و عناصر و عوامل تعزيه از هزار سال پیش تر، يا حتي پيش از آن، آماده شده بود. وانگهي هيچ وقت در هنر هاي مردمي نبايد به فكر تقليد بي قيد و شرط بود؛ زيرا مردم وقتي چيزي را قبول می کنند و در ميان خود اشاعه می دهند كه نخست بتوانند آن را بفهمند و پس از فهميدن، آن را با خواست ها و آرمان ها و سنت هاي خويش ملايم و موافق يافته باشند>> (محجوب، 1387: 1273). با در نظر گرفتن اين شواهد، تعزيه به معناي نمايشي آن بعد از عصر صفوي به تدريج و بر پایۀ پذيرش شرایط از سوی مردمان به وجود آمده است. علاوه بر این، دکتر محجوب با آوردن مستنداتي به تأثیر تئاتر اروپايي در تعزيۀ ايران در طي سفرهاي درباريان به اروپا و به خصوص ساخت تكيۀ دولت پس از بازگشت ناصرالدين شاه از نخستين سفر فرنگ (1290 ه.ق.) اشاره می کند.(همان:1278)
جلال ستاري در كتاب زمینۀ اجتماعي تعزيه و تئاتر در ايران، به بررسي علل فرهنگي و سياسي و اجتماعي پيدايش تعزيه در جامعۀ شيعه مذهب می پردازد و می نویسد: <<در واقع خروج شيعه از جامعه يا امت واحدۀ اسلامي، درام آفريد و احساس غيرت پديد آورد و مايۀ اختلاف و جدايي شد؛ زيرا شيعه با تقدير به معناي سياسي واژه يعني واقعيت تاريخ عصر و نظام حاكم، درگير شد و اين برخورد، مبتني بر دريافتي دراماتيك از تاريخ بود ... شيعه حكومت مستقر را غاصب می شمرد و لذا واقعيت عيني را قبول نداشت و به نظامي آرماني می اندیشید ...>> (ستاري، 1386: 89 و 90).
شمار تعزيه ها که در فضاي باز، حياط کاروان سراها، خانه هاي خصوصي و بناهاي خاصي به نام تكيه يا حسينيه اجرا می شد، در دورۀ قاجار و به خصوص در زمان سلطنت ناصرالدين شاه فزوني گرفت. به بیان دیگر، زمانی كه توجه دولت به تعزيه جلب شد، وسايل آن را فراهم کرد و كار به طور كامل به سامان رسيد. <<در سال 1248 شمسي به دستور ناصرالدين شاه <<تكيه دولت>> در زاویۀ جنوب غربي كاخ گلستان با گنجايش حدود بيست هزار نفر ساخته شد>> (بیضایی، 1390: 123)
انتخاب اشخاص و جامه هاي آنان در نمايش تعزيه قواعد به خصوصی دارد؛ مستوفي در کتاب شرح زندگانی من دربارۀ شمایل شبیه امام حسین (ع) چنین می گوید: <<شبيه امام بايد خوش صورت بوده و ريشي به قدر يك قبضه داشته از حيث قامت متوسط...>> و تن پوش او نیز <<قباي راسته سفيد، شال و عمامۀ سبز...>> باشد (مستوفی،1371، ج1: 289).
<<تعزيه ها آوازها و موسيقي های مخصوص به خود را داشت و براي مخاطبان بسيار جذاب بود. اما از آنجا كه برپايي نمايش تعزيه نيازمند تداركات و هزينۀ قابل ملاحظه ای بود، از اين رو اغلب به جای آن، تصاويري از واقعۀ عاشورا بر روي پرده هاي بزرگ ترسيم می کردند كه ساختار و محتواي آن همانند تعزيه بود و پرده خوان يا روضه خوان در حالي كه چوبي به دست داشت، داستان را از اول تا آخر در پردۀ نقاشي با روايت و آواز دنبال می کرد. بعد ها در حسينيه ها و تكايا از نقاشي هاي روايي به گونۀ پرده نقاشي هاي تزييني آويخته بر ديوارها بهره می جستند. حتي در نمايش خانۀ معروف سلطنتي <<تكيه دولت>> نیز براي افزودن به شكوه و فضابندی دراماتيك نمایش های تعزیه از اين پرده نقاشي ها استفاده می کردند>> (فلور، 1381: 78).
ادبیات عامیانۀ فارسی در دورۀ قاجار
در تاریخ نقاشی ایران، رابطۀ مستقیمی بین متن و تصویر وجود داشته و تصویر در خدمت کتاب آرایی بوده است. تا اواخر دورۀ صفویه، نقاشی و به اصطلاح نگارگری به صورت مستقل وجود نداشته و اگر دقیق تر بنگریم، می بینیم که رابطۀ متون ادبی عصر قاجار و تصویر حتی در نقاشی های درباری آن زمان و نقاشی های عامیانۀ خیالی نگاری نیز به صورت غیرمستقیم دیده می شود.
مهم ترین اتفاق صنعتی و فرهنگی آن دوران ورود صنعت چاپ به ایران بود که موجب جدایی مستقیم تصویر از متن شد و کتاب آرایی سنتی را از رونق انداخت.
از منظر فرهنگ عامه، دوران قاجار دارای جاذبۀ خاصی است زیرا جامعه بین دو قطب سنت و تجدد در نوسان است و ادبیات عامۀ دورۀ قاجار زبان حال فرهنگ جامعۀ در حال گذار را نشان می دهد.
درخصوص نقاشی خیالی نگاری و ارتباط آن با ادبیات عامیانه ابتدا به تعریف ادبیات عامیانه می پردازیم:
از منظر ویلیام هاناوی پسر که از پژوهشگران برجستۀ فرهنگ عوام ایران و خصوصاً ادبیات حماسی است، <<ادبیات عامیانه مجموعه ای از ادبیات منثور روایی است که یا برگرفته از افسانه های ملی ایران است و یا به آن سبک پدید آمده است>> (مارزلف، 1387: 95).
<<ادبیات عامه>> به مفهوم سنتی ادبیات <<عامۀ مردم>> است و طبیعتاً این گونه ادبیات دارای خصوصیتی روایی ـ نقلی است... و خصلتی شبه تاریخی دارد که از عناصر غیر واقعی، تخیلی و یا جادویـی نیز بهره می گرفته است>> (همان: 98).
حال می بینیم که نقاشی خیالی نگاری نیز که بر اساس این نوع ادبیات به وجود آمده خصوصیتی روایی و نقلی دارد.
<<از جمله کتاب هایی که در آن دوره مکرراً در تهران و تبریز چاپ شد، طوفان البکاِء (طوفان اشک) اثر میرزا ابراهیم بن محمد جوهری است که در سال 1250ق./1834م. نگاشته شده است. طوفان البکاء به علت تصاویری که داشت، در میان کتاب های ذکر مصائب امام حسین (ع) از برجستگی و استقبال ویژه ای برخوردار بود.>> (همان:100)
در فهرست کتاب های چاپی در عصر قاجار که برخی محققان گردآوری کرده اند مانند فهرست کتاب های چاپی حاجی موسی در مورد موضوع ادبیات عامه، منابع بدین ترتیب تقسیم بندی شده است:
-کتب احادیث و اخبار و غیره... (از منابع فارسی 30 مورد و از منابع عربی 14 مورد)
-کتب ادعیه و غیره که خود به دو دسته تقسیم شده است:
الف- کتب ادعیه (14 مورد)
ب- کتب مصیبت نامه که عمدتاً به شرح ماجرای مصیبت بار امام حسین (ع) و یاران وی در کربلا پرداخته اند (18 مورد)
-دیوان ها که دربرگیرندۀ عناوین 32 دیوان شعری است.
-قصص و حکایات (11 مورد)
-بچه خونی (قصه و داستان های کودکان)
به استثنای کتب بخش دوم (کتب ادعیه و غیره) و چهارم (دیوانات)، آثار بخش های دیگر فهرست را می توان عمدتاً جزو آثار روایی ـ نقلی به شمار آورد>> (همان: 103). همچنین از فهرست بلندبالای کتب مصیبت نامه برمی آید که کثرت و تنوع این آثار در حقیقت از گستردگی عمومی توجه عامۀ مردم به واقعه کربلا حکایت می کند. <<بسیاری از این آثار که تحت عنوان <<قصه>> یا <<حکایت>> دسته بندی شده اند با مسائل جدی هویت ملی ایرانیان سروکار دارند؛ درست به همان ترتیب که <<مصیبت نامه ها>> به موضوعات مربوط به هویت دینی شیعیان پرداخته اند>> (همان: 112). در نتیجه صنعت چاپ به شکوفایی ادبیات عامه کمک می کند <<و توزیع گستردۀ این گونه آثار ناگزیر منجر به پیدایش طیف گسترده ای از خوانندگان آن ها می شود و طبیعتاً احتمال دارد پس از نقل یا بازگویی این مطالب، گروه بزرگتری از افراد بی سواد نیز در ردیف مخاطبان آن ها قرار گیرند>> (همان: 98).
سبک تصاویر طراحی شده برای کتب عامیانه نیز که به شیوه ای ساده و روایی و قابل درک است، بی تأثیر از متن این کتاب ها نیست. در نتیجه از منابع الهام بخش تصویری نقاشی خیالی نگاری و اجزا و ساختار فرمی نقاشی ها تصاویر کتاب های چاپی ادبیات عامیانۀ عصر قاجار است. با توجه به رواج این کتاب ها، نقش تصویر در میان عامۀ مردم اهمیت می یابد و به تبع آن علاقۀ مردم به پرده های خیالی نگاری نمایان می شود. در نتیجه نقاشی خیالی نگاری در کنار نقل شفاهی این روایات مکتوب از طریق نمایش عینی (بصری) این رویدادها به ترویج آن در میان مردم کمک می کند.
منابع
افشار مهاجر، کامران.1384، هنرمند ایرانی و مدرنیسم، چاپ اول، تهران: دانشگاه هنر.
-بیضایی، بهرام.1390، نمایش در ایران،چاپ هفتم،تهران:روشنگران و مطالعات زنان.
-پهلوان،چنگیز.1382، فرهنگ شناسی(گفتارهایی در زمینه ی فرهنگ و تمدن)،چاپ دوم،تهران: نشر قطره.
-ستاری،جلال.1387، زمینه اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران،چاپ اول،تهران: نشر مرکز.
.-فلور،ویلیم-چکلووسکی،پیتر-اختیار،مریم.1381،نقاشی و نقاشان قهوهخانه ای دوره قاجار.ترجمه یعقوب آژند.چاپ اول ،تهران:ایل شاهسون بغدادی.
-محجوب، محمد جعفر.1387، ادبیات عامیانه ایران(مجموعه مقالات درباره ی افسانه ها و آداب و رسوم ایران) (جلد اول و دوم)، به کوشش دکتر حسن ذولفقار نسب .چاپ چهارم، تهران: نشر چشمه.
-مستوفی، عبدالله. 1371،شرح زندگانی من( جلد اول)، چاپ سوم، تهران: انتشارات زوار.
-مارزلف ،اولریش.1387"ادبیات عامیانه فارسی در دوره قاجار". ترجمه عباس امام .فصلنامه فرهنگ و مردم سال هفتم پاییز و زمستان.
نام پژوهشگر :مهنوش غفوریان
تهیه شدهدر:
پژوهشگاه کلام زنده-پژوهشکده پژوهش هنر
برچسب:
،
ادامه مطلب
بازدید:
